Ciepłownicza dekarbonizacja przedsiębiorstw – próba „uwolnienia” sprzedaży ciepła w Polsce

Według zapowiedzi Ministerstwa Energii, ten problem niebawem ma zostać rozwiązany.

Dynamika transformacji poszczególnych podsektorów jest jednak zdecydowanie niejednolita. Można wręcz uznać, że dekarbonizacja sektora energetycznego, to dekarbonizacja „różnych prędkości”, w ramach której „podsektor ciepłowniczy” zdecydowanie odstaje od wytwarzania energii elektrycznej, gdzie zachodząca zmiana, polegająca na stosowaniu technologii nisko lub zeroemisyjnych jest najbardziej znacząca. 

Potencjał dekarbonizacji polskiego ciepłownictwa jest wyjątkowo duży. Polska dysponuje największą w Europie łączną mocą zainstalowaną w systemach ciepłowniczych — odpowiadającą za około 16% całego europejskiego potencjału¹. Dodatkowo, istotna część tego potencjału jest wynikiem inwestycji dokonanych jeszcze przez Polską Rzeczpospolitą Ludową (PRL), sprowadzających się do budowy gęstej sieci elektrociepłowni węglowych.  

Uzależnienie od węgla polskiego ciepłownictwa w jasny sposób wymusza tempo i skalę modernizacji tego sektora. Tymczasem jednak ambicje dekarbonizacyjne napotykają wyraźne bariery ekonomiczne i regulacyjne. W efekcie transformacja polskiego ciepłownictwa przebiega wciąż zbyt wolno w stosunku do założeń zarówno unijnych, jak i krajowych strategii klimatyczno-energetycznych.

Aktualizowany Krajowy Plan na rzecz Energii i Klimatu na lata 2021–2030 (KPEiK) – kluczowy dokument wyznaczający krajowe cele i ścieżki transformacji – zawiera konkretne zobowiązania również wobec sektora ciepłowniczego. Plan ten zakłada m.in. wzrost udziału odnawialnych źródeł energii w systemach ciepłowniczych do poziomu 32–36 % już do 2030 r., a nawet do 43–57 % do 2040 r., poprzez zwiększenie wykorzystania OZE, elektryfikację ciepła oraz integrację systemów energetycznych i ciepłowniczych.

Wskazane w KPEiK cele dekarbonizacji sektora ciepłowniczego nie ograniczają się wyłącznie do rozwoju odnawialnych źródeł energii. Dokument ten – podobnie jak unijne strategie transformacyjne – zakłada, że w ramach procesu redukcji emisji istotną rolę, przynajmniej w okresie przejściowym, odgrywać mają również paliwa gazowe. Gaz ziemny, a w dalszej perspektywie także gazy zdekarbonizowane (biometan, wodór), postrzegane są jako narzędzia umożliwiające relatywnie szybką redukcję emisyjności systemów ciepłowniczych, zwłaszcza tam, gdzie natychmiastowe zastąpienie węgla odnawialnymi źródłami energii jest technicznie lub ekonomicznie utrudnione.

W praktyce oznacza to, że dekarbonizacja ciepłownictwa w Polsce ma przebiegać w sposób hybrydowy, poprzez równoległe:

​Pomimo formalnego uznania potrzeby przyspieszenia dekarbonizacji, rzeczywiste tempo transformacji sektora ciepłowniczego pozostaje jednak ograniczone. Jednym z kluczowych czynników spowalniających ten proces jest szczególnie restrykcyjny model regulacyjny sprzedaży ciepła, oparty na obowiązku stosowania taryf zatwierdzanych przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki.

W przeciwieństwie do wytwarzania energii elektrycznej – gdzie stopniowa liberalizacja rynku umożliwiła rozwój zróżnicowanych modeli biznesowych, kontraktów długoterminowych czy sprzedaży energii poza systemem taryfowym – sektor ciepłowniczy pozostaje w znacznej mierze zamknięty w sztywnych ramach regulacyjnych. Przedsiębiorstwa ciepłownicze, nawet podejmując kosztowne inwestycje dekarbonizacyjne, nie dysponują pełną swobodą w zakresie:

• kształtowania struktury cenowej,

• różnicowania oferty handlowej,

• ani przenoszenia zwiększonych kosztów modernizacji na odbiorców w sposób elastyczny i rynkowy.

W konsekwencji istotnie utrudniony jest proces polegający na stopniowym odchodzeniu przedsiębiorców od dostaw ciepła systemowego, pochodzącego najczęściej z węglowych elektrociepłowni, na rzecz sprzedaży ciepła z dedykowanych im niskoemisyjnych instalacji ciepłowniczych.

Ryzyko regulacyjne związane z procesem taryfowym istotnie obniża przewidywalność zwrotu z inwestycji i w sposób pośredni zniechęca do podejmowania działań modernizacyjnych, nakierowanych na bezpośrednią sprzedaż ciepła ze źródeł niskoemisyjnych.

Ci z przedsiębiorców, którzy chcą dokonać takiej modernizacji, często uciekają od modelu sprzedaży ciepła, na rzecz leasingowania dedykowanych im instalacji ciepłowniczych przeznaczanych na własny użytek. Wiąże się to z wykonywaniem działalności koncesjonowanej, jako przedsiębiorstwa energetyczne, przez przedsiębiorców dla których działalność energetyczna ma charakter jedynie pomocniczy, nastawiony na zaspokojenie własnych potrzeb energetycznych. Jest to niewątpliwie ciężar regulacyjny obciążający przedsiębiorców.

Powyższe prowadzi do zasadniczego rozdźwięku pomiędzy ambitnymi celami dekarbonizacji sektora ciepłowniczego, wyrażonymi w dokumentach strategicznych, a realnymi instrumentami prawnymi służącymi ich realizacji. Z jednej strony państwo deklaruje konieczność szybkiej redukcji emisyjności i znaczącego wzrostu udziału OZE oraz paliw przejściowych w ciepłownictwie, z drugiej zaś utrzymuje model regulacyjny, który w ograniczonym stopniu premiuje innowacyjność i elastyczność biznesową przedsiębiorstw ciepłowniczych.

Odpowiedzią na wskazaną lukę pomiędzy celami dekarbonizacji a instrumentami prawnymi ich realizacji mają być rozwiązania zaproponowane w projekcie ustawy deregulacyjnej UDER 92. Projekt ten wprost adresuje strukturalne bariery regulacyjne sektora ciepłowniczego, zmierzając do częściowej liberalizacji sprzedaży ciepła oraz obniżenia progu wejścia dla nowych, niskoemisyjnych źródeł wytwórczych. W szczególności projektodawca przewiduje odejście od obowiązku taryfowania sprzedaży ciepła dostarczanego bezpośrednio do odbiorców przemysłowych na potrzeby technologiczne, pod warunkiem że ciepło to nie jest przekazywane do gospodarstw domowych. 

Równolegle zaproponowano wyłączenie obowiązku uzyskiwania koncesji na wytwarzanie ciepła, jeżeli ciepło to pochodzi z nowobudowanego źródła i jest przekazywane bezpośrednio do przedsiębiorstwa przemysłowego. Rozwiązania te w istotny sposób ograniczają ciężar regulacyjny działalności energetycznej prowadzonej na potrzeby przemysłu i mogą realnie zachęcać do inwestycji w dedykowane, niskoemisyjne instalacje ciepłownicze.

Projekt UDER 92 wpisuje się jednocześnie w szerszy proces modernizacji systemów ciepłowniczych, przewidując instrumenty sprzyjające elastyczności technologicznej i integracji nowych źródeł energii. W tym kontekście wprowadza się m.in. legalną definicję magazynu ciepła lub chłodu, co stanowi istotny krok w kierunku rozwoju nowoczesnych, zintegrowanych systemów ciepłowniczych. Dodatkowo projekt zakłada uproszczenie zasad ustalania zwrotu z kapitału zaangażowanego w działalność ciepłowniczą, w tym w zakresie wytwarzania, dystrybucji i obrotu ciepłem, co ma poprawić przewidywalność ekonomiczną inwestycji modernizacyjnych. Ustawodawca proponuje również objęcie kotłów elektrodowych obowiązkiem zakupu ciepła oraz doprecyzowanie warunków uznawania ciepła z tych jednostek za pochodzące z OZE na potrzeby spełnienia kryteriów efektywnego systemu ciepłowniczego, a także usunięcie istniejących nieścisłości legislacyjnych ograniczających rozwój kogeneracji. Całość tych rozwiązań należy postrzegać jako próbę stopniowego odejścia od wysoce sformalizowanego modelu regulacyjnego na rzecz mechanizmów lepiej dostosowanych do potrzeb transformacji i dekarbonizacji ciepłownictwa.

Podsumowując, dekarbonizacja polskiego ciepłownictwa wymaga nie tylko ambitnych celów strategicznych, lecz przede wszystkim adekwatnych i spójnych mechanizmów regulacyjnych, które umożliwią ich realizację w praktyce. Dotychczasowy model sprzedaży ciepła, oparty na sztywnym taryfowaniu i szerokim zakresie obowiązków koncesyjnych, w ograniczonym stopniu odpowiada wyzwaniom transformacyjnym oraz potrzebom inwestycyjnym przedsiębiorstw. Propozycje zawarte w projekcie UDER 92 należy postrzegać jako pierwszy krok w kierunku liberalizacji rynku ciepła i modernizacji systemów ciepłowniczych, w szczególności poprzez zmniejszenie barier regulacyjnych dla dedykowanych, niskoemisyjnych źródeł oraz zwiększenie elastyczności modeli biznesowych w relacjach z odbiorcami przemysłowymi. Skuteczność tych rozwiązań będzie jednak zależeć od ich ostatecznego kształtu legislacyjnego oraz od tego, czy staną się one elementem szerszej, konsekwentnie realizowanej polityki regulacyjnej sprzyjającej transformacji i dekarbonizacji sektora ciepłowniczego.